Historia wielu dziedzin sportu nawiązuje do utylitarnych czynności człowieka w zamierzchłej przeszłości, jak łowiectwo, wędkarstwo, łucznictwo, wioślarstwo, narciarstwo itd. Wiele innych dyscyplin sportowych wywodzi się z antycznych igrzysk greckich. Także w starożytności uprawiano ćwiczenia typu sportowego, służące przede wszystkim podnoszeniu sprawności żołnierskiej. Igrzyska rzymskie służyły głównie celom widowiskowym. W średniowieczu były znane gry i zabawy będące elementem wychowania rycerskiego. Rozwijały się ludowe formy gier oraz ćwiczeń (np. zapasy, biegi).
Na początku XIX wieku zaczęły powstawać sportowe formy organizacyjne jak kluby, które początkowo miały charakter ekskluzywny, później rozpowszechniły się w środowisku mieszczańskim. W drugiej połowie XIX przystąpiono do opracowywania przepisów określających warunki rozgrywania poszczególnych konkurencji sportowych. Dynamiczny rozwój współczesnego sportu datuje się od końca XIX wieku a zwłaszcza od wskrzeszenia w 1896 roku igrzysk olimpijskich. W miarę przybywania klubów sportowych i towarzystw zajmujących się daną dyscypliną sportową, w poszczególnych państwach powstały zrzeszające je związki sportowe a następnie międzynarodowe federacje dla poszczególnych dziedzin sportu. Współcześnie sport jest uprawiany przez szerokie rzesze ludzi oraz stanowi formę powszechnego widowiska.
Najprościej rzecz biorąc klub sportowy to organizacja, stowarzyszenie o określonej osobowości prawnej nadanej mu przez odpowiednie instytucje, skupiający ludzi danego środowiska, dyscypliny sportowej, których celem jest organizowanie rozgrywek i gier sportowych na zasadach amatorskich lub profesjonalnych. W literaturze pojęcie klubu sportowego i jego roli w życiu społeczeństwa jest rozpatrywane w kilku aspektach:
- Klub sportowy jako trwały element systemu kultury fizycznej:
System kultury fizycznej jest bardzo rozbudowany, więc potrzebuje pośrednich struktur formalnych. Stowarzyszenia sportowe w formie klubów są właśnie takimi strukturami stanowiącymi pomost między społeczeństwem a jednostką. Klub sportowy niezbywalnym elementem formalnie organizowanego systemu kultury fizycznej, który pojawia się między wszelkimi organizacjami sportowymi, takimi jak związki sportowe oraz ludźmi szukającymi zaspokojenia swych biologicznych i psychospołecznych potrzeb na sportowej arenie. Mały, jednosekcyjny klub sportowy może być traktowany jak „grupa pierwotna” systemu kultury fizycznej, podobnie jak wielki klub sportowy (wielosekcyjny) jak „grupa wtórna”. Każdy z nich pośredniczy element w socjalizacji jednostki i stanowi prawie przyrodniczy element więzi między „małą” jednostką i „wielkim” społeczeństwem.[1]
- Klub sportowy jako instytucja spełniania potrzeb:
Kwestię tą można traktować dwojako rozpatrując ją z perspektywy socjologii traktującej klub jako „zamknięty system” powołany administracyjnie dla spełniania funkcji przewidzianych przez rejestrowane formalnie statuty i regulaminy sportowe. Z drugiej zaś strony traktowanie klubu jako „organizacji otwartej” jest równoczesne z uznaniem go za organizm posiadający swoją strukturę i wypełniający swoje funkcje wobec pojawiających się „potrzeb” zarówno na początku, jak i na zakończenie każdej działalności.[2]Celem klubów powinno być unikanie biurokratycznego, scentralizowanego charakteru, wypełniającymi planowe zadania; stwarzać za to możliwości wyżycia się, być organizacjami o dobrowolnej przynależności i społecznej samoorganizacji, w której u początku wszelkiej działalności powinny leżeć rozpoznane potrzeby w zakresie kultury fizycznej.
- Klub sportowy jako struktura organiczna:
Klub jako organiczna struktura dąży do zaspokojenia swobodnie wyrażanych potrzeb, jest instytucją dobrowolną i raczej „nonprofit”. Jego struktury i funkcje służą podstawowej misji istnienia klubu i jego relacji ze zmiennym otoczeniem. Podlega znikomej regulacji i kontroli zewnętrznej. Istnienie klubu jako organicznej struktury jest zależne od wpływów kulturowego i prawnego otoczenia klubu, jak również jest wyrazem „woli zbiorowej” jego członków, ich zaradności jak grupy w sytuacjach formalnych i nieformalnych.[3]Rozdzielenie jednak klubów na struktury organiczne i biurokratyczne jest niepotrzebnym uproszczeniem, gdyż dobrze funkcjonujące kluby łączą w sobie obydwie cechy.
- Klub sportowy jako instytucja niezmiennych funkcji:
Potrzeby są filarem trwałości klubów sportowych i ich licznych funkcji. Jeśli więc nie wygasają, istnienie klubu w organicznej formie jest niezagrożone. Nawet, jeśli następują załamania wzrostu gospodarczego, a także zmiany innych czynników zewnętrznych kształtujących warunki ekonomiczne czy społeczne.
Liczne zmiany struktur i funkcji klubów, spontaniczne lub planowane nie naruszyły jednak „logiki ich własnego rozwoju”. Zmiany otoczenia powodowały np., iż zmieniała się liczebność klubów, ich kształt i formalne podstawy, lecz nie przestawały być kluby społecznie użytecznymi instytucjami.[4]
- Klub sportowy jako przedmiot wielo wymiarowej struktury:
Czynnikiem kształtującym strukturę jako wielo wymiarowy układ wewnętrzny jest nie tylko statut klubu, lecz także „technologia szkolenia sportowców” oraz organizacja sportowego widowiska. Liczą się także czynniki, pochodzące z otoczenia, np. prawo, ekonomia, kultura, zasoby materialne. Klub sportowy ma też swoje strukturalne wymiary: wielkość, formalizacja, centralizacja, profil, złożoność, profesjonalizacja. Na przykład wielkość klubu mierzona liczbą członków, posiadanym kapitałem lub efektywnością sportową niewątpliwie wpływa na wewnętrzną strukturę oraz zachodzące procesy szkoleniowe, organizacyjne i ekonomiczne. Również formalizacja wyznacza zakres regulacji zachowań członkowskich za pomocą obowiązujących norm i przepisów. Natomiast centralizacja decyduje o sposobie podejmowania decyzji w różnych punktach organizacyjnego ładu wewnętrznego.[5]
- Klub sportowy jako twórca i ofiara profesjonalizmu:
Kluby sportowe są zarówno twórcami profesjonalizacji graczy (zawodników), jak i twórcami profesjonalizacji oferowanych usług. Posiadają już nie tylko specjalistów zakresie ekonomiki i finansów, lecz także marketingu, public relations i mass communication. Są także wspomagane fachowcami z zakresu nauk medycznych, informatyki, reklamy itp. Jednak polski sport dopiero uczy się profesjonalizmu i potrzeba czasu, aby przynosiło to skutek w postaci dobrych wyników na arenie międzynarodowej. Wolne tempo profesjonalizacji wynika u nas głównie z powodu braku zasobów kapitałowych, które są niezbędna dla wzbudzenia ekonomicznej motywacji również wśród organizatorów i specjalistów zatrudnionych w polskim sporcie.[6]
- Klub sportowy jako zbiorowy aktor na rynku:
Nowy mechanizmy rynkowe, które zaistniały w naszym kraju na przełomie ostatnich 15 lat spowodowały reformę polskiego systemu gospodarczego, co nie pozostało bez echa również w świecie sportu, a także wpłynęło na funkcjonowanie klubów i związków sportowych. Choć od dawna operowały one transakcjami kupna i sprzedaży, to jednak przestawienie się na nowe warunki ekonomiczne, urynkowienie gospodarki czy procesy przekształceń własnościowych powodują dla jednych kompletny zastój funkcjonowania, a dla drugich są bodźcem do dalszego rozwoju. Jedni prezentują konserwatyzm zachowań i nie rokują sukcesów nawet na przetrwanie, inni kierujący się świeżym spojrzeniem na nowe warunki wiedzą jak zdobywać środki dla tworzenia własnych dochodów, czym jest nadwyżka finansowa nad wydatkami jak wchodzić w spółki lub zabiegać o bogatych sponsorów.
- Klub sportowy jako zbiorowy aktor gry z otoczeniem:
Klub sportowy, jak typowa społeczna mikrostruktura, posiada liczne grupy odniesienia ulokowane w otaczającym go środowisku, a ich właściwością są nie tylko nierozpoznane przez klub ukryte interesy, lecz także nieprzewidywalne, a zmienne w czasie zachowania zbiorowe. Jeśli tak, to klub musi szukać sposobów adaptacji do takiego otoczenia lub sposobów dominacji nad otoczeniem. Szanse „dogadania się” w otoczeniu stabilnym i skoncentrowanym są dużo większe, ale by to się udało, klub sportowy musi przyjąć postać systemu otwartego i uregulować „wejścia” i „wyjścia” na interakcje z jego otoczeniem. Biurokratyczny system klubu zamkniętego i środowiskowo izolowanego uniemożliwia wykorzystanie zasobów otoczenia i jego kompozycji oraz zachowania dla własnych korzyści.[7]
- Klub sportowy jako obiekt projektowania w paśmie zmian:
W obecnym układzie stosunków społeczno-gospodarczych w Polsce, sport jest instytucją marginesową. Świadczy o tym zmierzch klubów żyjących z budżetu państwa oraz gwałtowne poszukiwanie nowego modelu zarządzania i organizacji kultury fizycznej. Stary model sportu opierał się na centralnym układzie, w którym klub sportowy mógł funkcjonować wedle wzorca – ogniwa podporządkowanego w hierarchicznym łańcuchu zależności.[8]
Dziś, ze względu na już dokonane i przewidywane dalsze zmiany, klub winien się zatroszczyć o swój nowy status, a tym samym także o nowe formy spełniania potrzeb i nowe określenie swoich struktur.
Klub sportowy w obecnej sytuacji społeczno-ekonomicznej zmuszony jest do przyjęcia niechcianej przez siebie funkcji przetrwania. Funkcję tą przyjęło wiele innych organizacji: gospodarczych, kulturalnych i społecznych. Niestety spojrzenie w przyszłość nie nastraja optymistycznie, co do zmiany usytuowania sportu wyczynowego w okresie reform gospodarczych i narastających problemów społecznych.
Rysunek. 8: Drzewo funkcji klubu sportowego.
(Źródło: opracowanie własne na podstawie: Lachowicz Z. Funkcje klubu sportowego., Wrocławska szkoła organizacji i zarządzania w sporcie Wrocław 1988 z: [B. Ryba Kluby sportowe w systemie organizacji kultury fizycznej, AWF Warszawa 1991] s.23)
Pod pojęciem funkcji klubu rozumiemy działania zmierzające do realizacji określonego celu. Zmiany zachodzące w otoczeniu zewnętrznym rodzą pytania o przyszłość klubów, o ich cele, funkcje czy kierunki działania. Zasadność pytań o cele i funkcje działania wynika z faktu wykorzystania ich do oceny działalności. W jednostkach nieprodukcyjnych stopień realizacji celów i funkcji jest najbardziej powszechnym kryterium sprawności działania. Z analizy materiałów i dokumentów organizacyjnych klubów wynika, że sformułowane w nich funkcje są bardzo zróżnicowane:
Funkcje organiczne:
-
- określenie celów i zadań działalności szkoleniowej,
- pozyskiwanie i organizowanie działalności kadry szkoleniowej, kierowniczej i pomocniczej klubu,
- pozyskiwanie środków materialnych na działalność klubu,
- prowadzenie naboru i selekcji,
- nauczanie techniki, taktyki, myślenia itd.,
- trenowanie,
- przygotowanie do udziału w zawodach,
- zapewnienie warunków dla procesu odnowy,
- zapewnienie niezbędnej kontroli lekarskiej,
- prowadzenie pracy wychowawczej.
Funkcje regulacyjne:
-
- opracowywanie strategii i celów działania gwarantujących realizacje potrzeb członków klubu w zakresie kultury fizycznej, sportu wyczynowego;
- organizacja działalności zarządu, biura i komisji problemowych,
- pozyskiwanie trenerów, instruktorów, działaczy społecznych, pracowników obsługi – doszkalanie,
- prowadzenie współpracy ze środowiskiem w zakresie realizacji celów i zadań klubu,
- pozyskiwanie środków budżetowych na działalność klubu,
- pozyskiwanie bazy, sprzętu, urządzeń sportowych,
- organizacja i przygotowanie akcji letnich i zimowych (zgrupowania), kontaktów zagranicznych itp.,
Funkcje pomocnicze:
-
- utrzymywanie, konserwacja obiektów sportowych, biurowych, hotelowych;
- prowadzenie działalności gospodarczej, usługowej;
- prowadzenie zaplecza gospodarczego (pralnie, warsztaty, transport);
- przechowywanie, magazynowanie i konserwacja sprzętu sportowego.[9]
Mimo zachodzących zmian w otoczeniu na przestrzeni ostatnich lat, obawa o ich wpływ na przyszłe funkcje klubu sportowego okazała się niepotrzebna, gdyż odnalazły one swe znaczenie także w obecnym, burzliwym środowisku. Adaptacja funkcji wiąże się przede wszystkim z uzyskiwaniem niezależności finansowej, prywatyzacji w obszarze kultury fizycznej, w której dominować mają kluby jedno- i dwusekcyjne. Miniaturyzacja klubów powoduje, że nie nastąpiła rezygnacja z funkcji podstawowych, spodziewać się należy raczej zmiany ich znaczenia np. pozyskiwanie środków do działalności klubu nie będzie opierać się jedynie na budżecie, lecz także dochodach własnych pochodzących z tytułu prowadzenia działalności usług sportowych. Funkcja naboru i selekcji jest zastępowana przez niektóre kluby funkcją pozyskiwania i kupowania zawodników w celu ograniczenia kosztów działalności oraz braku opłacalności takich działań.
[1] B. Ryba Klub sportowy w systemie organizacji kultury fizycznej AWF Warszawa 1991 s.8
[2] H. Spencer: „nie może być trafnego pojęcia struktury bez odpowiedniego pojęcia jego funkcji. W celu zrozumienia jak powstaje i rozwija się organizacja, wymagane jest zrozumienie potrzeby” W zasadach socjologii, część I-VII:[op. Cit. s.9]
[3] K. Doktór Sport i jego struktury w świetle socjologicznej teorii organizacji. Wybrane problemy kultury fizycznej w Polsce. Warszawa 1987 s.11
[4] B. Ryba Klub sportowy w systemie organizacji kultury fizycznej AWF Warszawa 1991 s.13
[5] Z. Naglak Klub sportowy – funkcje i struktura: [op.cit.,s.13]
[6] B. Ryba Klub sportowy w systemie organizacji kultury fizycznej AWF Warszawa 1991 s.14
[7] K. Doktór Sport i jego struktury w świetle socjologicznej teorii organizacji. Wybrane problemy kultury fizycznej w Polsce. Warszawa 1987 s.13
[8] B. Ryba Kluby sportowe w systemie organizacji kultury fizycznej AWF Warszawa 1991 s.16
[9] B. Ryba Klub sportowy w systemie organizacji kultury fizycznej AWF Warszawa 1991 s.73-74