Wyspecjalizowaną częścią usług logistycznych są usługi kurierskie. Wywodzą się one z rozwoju usług pocztowych. Są świadczone przez wyspecjalizowane przedsiębiorstwa, które swoim klientom gwarantują bardzo dużą prędkość dostarczania przesyłek do adresata, przy zapewnieniu dużej wygody, bezpieczeństwa i niezawodności. Ważną cechą tego rodzaju usług jest odbiór przesyłki z miejsca nadania i doręczenie jej do adresata czyli w systemie “od drzwi do drzwi” (ang. door-to-door).
Firmy kurierskie specjalizują się w dostawach ładunków o standardowych gabarytach, co wynika z nastawienia ich na ekspresową obsługę dużej liczby drobnych przesyłek. Z uwagi na dużą prędkość doręczenia oraz wysokie bezpieczeństwo tradycyjnymi przesyłkami dla firm kurierskich są: dokumenty, kontrakty handlowe, nośniki informacji, a obecnie coraz częściej także towary ze sklepów internetowych. Niemniej jednak obsługiwane są też przesyłki o charakterze specjalnym: przesyłki medyczne, farmakologiczne, przewóz zwierząt lub substancji niebezpiecznych. Tego rodzaju ładunki wymagają specjalnego traktowania podczas transportu i operacji logistycznych, a także specjalnego opakowania[1]. W 2006 r. firmy kurierskie działające na terenie Polski obsłużyły tak nietypowe przesyłki jak ważącą 56 kg tratwa ratunkowa na której wyposażeniu były race sygnałowe, naboje z gazem, baterie litowe, oraz zestaw naprawczy zawierający m.in. utleniacze i substancje żrące — a więc w myśl międzynarodowych przepisów materiały niebezpieczne w transporcie — przewieziona z Polski do Meksyku w czasie 96 godzin przez TNT Express[2]. Do nietypowych ładunków należały także sztuczne szczęki na mocy stałej umowy z jedną z firm stomatologicznych do odbiorców — przez General Logistics Systems[3] czy generalskie ordery do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej — Lecha Kaczyńskiego przed uroczystością wręczenia ich żołnierzom — przez General Logistics Systems[4].
Przykładowym ładunkiem świadczącym o mobilności przewoźnika było także 8 w pełni wyposażonych, mobilnych, gabinetów dentystycznych przewożonych w czasie 12 tygodni po całej Polsce w ramach akcji promocyjnej pasty do zębów — przez DPD Masterlink[5] oraz tkanek łabędzi zarażonych ptasią grypą z Państwowego Instytutu Weterynaryjnego w Puławach do laboratorium w Wielkiej Brytanii — przez TNT Express[6].
Do przedstawionych wyżej przykładów z Polski można dodać jeszcze: przewóz specjalnie przystosowanym Boeingiem 747 dwóch rekinów z Tajwanu do Stanów Zjednoczonych — przez UPS20, czy też turbinę z Bazylei w Szwajcarii na statek turystyczny, który uległ awarii w rejonie wyspy Madera na Atlantyku z 1200 osobami na pokładzie — przez TNT Express[7].
Tak duże zróżnicowanie przesyłek oraz to, że firmy kurierskie są klasyfikowane niejednokrotnie jako operatorzy logistyczni i ujmowane w statystykach oraz rankingach obok firm nie zajmujących się działalnością kurierską albo też traktującą taką działalność jako dodatkowy rodzaj usług w ofercie, powoduje problemy ze zdefiniowaniem branży. Na dodatek wszystkie usługi logistyczne, a wśród nich szczególnie usługi kurierskie podlegają bardzo szybkim przekształceniom[8].
Rynek usług transportowych podatny jest na wielowarstwowe podziały. Nie ulega jednak wątpliwości, że jego funkcjonowanie, postrzegane właśnie przez różne segmenty, doprowadza do konieczności kształtowania coraz głębszej specjalizacji pracy, powstawania firm obsługujących stosunkowo wąski zespół potrzeb społeczno-gospodarczych, ale za to na relatywnie wysokim poziomie jakościowym.
U podstaw historycznego wyodrębnienia działalności spedycyjnej, w ramach działającego systemu transportowego leżała przesłanka handlowa, sprowadzająca się do efektu rozdzielenia się praw własności towaru od podjęcia się wykonania usługi jego dystrybucji oraz przesłanka czynnościowa, doprowadzająca do powstania funkcji przewoźnika, reprezentującego struktury podażowe rynku usług transportowych, oraz funkcji zamawiającego usługę przemieszczenia (wysyłającego towar), który z kolei reprezentuje struktury popytowe rynku usług transportowych.
Przesłanki te, wprowadzone do schematycznie ujmowanego cyklu produkcji transportowej, doprowadzają do postrzegania procesów przemieszczania przez pryzmat dwóch elementarnych stron rynku.
Zamawiający usługi przemieszczania jest, potencjalnie rzecz ujmując, producentem lub gestorem handlowym masy towarowej. Nie jest więc z reguły znawcą uwarunkowań funkcjonalnych transportu. Niezbędne staje się zaistnienie specjalisty prowadzącego działalność gospodarczą, polegającą na reprezentowaniu celów i korzyści zlecającego przemieszczenie towarów. Specjalista ten musi być znawcą specyfiki produkcji transportowej i równocześnie nie identyfikować się z celami oraz korzyściami, które spodziewają się osiągnąć przewoźnicy.
Nakreśloną w ten sposób usługową rolę reprezentowania celów i korzyści nadającego (do transportu) masę towarową pełni spedytor. Z punktu widzenia struktur procesów produkcji transportowej, spedytorem będzie więc osoba prawna bądź fizyczna, której celem działania jest organizowanie przemieszczania ładunków. Spedycją będzie zaś każda działalność gospodarcza polegająca na organizowaniu przemieszczenia ładunków na zlecenie osoby prawnej bądź fizycznej i na wykonaniu niezbędnej grupy czynności dodatkowych, wynikających ze specyfiki zlecenia.
Spedycja, jak każda działalność gospodarcza, podlega wielu klasyfikacjom. Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na te podziały spedycji, których podstawą jest odmienność w warunkach istnienia bądź funkcjonowania rynku spedycyjnego.
Na otwartym, swobodnym popytowo i podażowo rynku transportowym, wyjściowym podziałem spedycji staje się klasyfikacja według dostępności do jej nabycia. Występuje tu spedycja będąca usługą materialną oraz spedycja będąca świadczeniem nieodpłatnym. Spedycja będąca usługą materialną, a więc z istoty swojej przeznaczona na sprzedaż, ma charakter działalności publicznej, do której dostęp musi być nieograniczony, zatem skorzystać z niej może każdy uczestnik rynku. Spedycja będąca świadczeniem nieodpłatnym będzie elementem szerszego procesu gospodarczego, do którego dostęp ma wyłącznie jego bezpośredni wytwórca| Wywołuje on wówczas działanie spedycyjne, jednak zamyka się ono w ramach organizacji wykonującej pewien szerszy produkt finalny. W praktyce gospodarczej spedycja taka przyjęła miano własnej i jej cechą charakterystyczną jest brak ceny sprzedaży, a koszty z nią związane są wkalkulowane w ciężar kosztów innej produkcji finalnej.
Z punktu widzenia złożoności procesu spedycyjnego, istotnym podziałem tej działalności jest wyodrębnienie spedycji gałęziowej, w której całość pracy wykonywana jest przez użycie jednego rodzaju środka przewozowego; stąd też spedycja kolejowa, spedycja lotnicza, spedycja morska, spedycja samochodowa, spedycja żeglugi śródlądowej i charakterystyczna dla każdej z gałęzi dokumentacja transportowa.
[1] Cf. Książkiewicz D., Przewozy kurierskie, [w:] W. Rydzkowski (red.), Usługi logistyczne, Instytut Logistyki i
Magazynowania, Poznań, 2004. — S. 55-76.
[2] Niebezpieczna tratwa, “Spedycja Transport Logistyka”, nr 4/2006, 2006. — S. 18.
[3] Dzień Kuriera i Przewoźnika — trzecia edycja, “Spedycja Transport Logistyka”, nr 10/2006, 2006. — S. 24-25.
[4] Ibidem
[5] Ibidem
[6] Ibidem
[7] Nietypowe przesyłki kurierskie TNT Express, “Spedycja Transport Logistyka”, nr 1/2006, 2006. — S. 14.
[8] Cf. Kawa A., 2006, Branża przesyłek kurierskich, ekspresowych i pocztowych (KEP) w Polsce, “Spedycja Transport Logistyka”, nr 6/2006, 2006. — S. 30-33;
